Όχι πρόβλημα — Μετάβαση
Όταν τα προβλήματα επικοινωνίας δεν είναι αποτυχία, αλλά αναπτυξιακό πέρασμα
Η εφηβεία είναι ίσως η πιο παρεξηγημένη περίοδος της ανθρώπινης ζωής. Στην κλινική πράξη, αλλά και στην έρευνα της αναπτυξιακής ψυχολογίας, περιγράφεται ως η δεύτερη μεγάλη αναδιοργάνωση μετά τη βρεφική ηλικία.
Δεν αλλάζει μόνο το σώμα.
Αναδιοργανώνεται ο εγκέφαλος.
Επαναδιαπραγμα-τεύεται ο δεσμός με τους γονείς.
Αναδιαμορφώνεται η θέση του νέου ανθρώπου μέσα στο οικογενειακό σύστημα.
Σύμφωνα με νευροαναπτυξιακές μελέτες, ο προμετωπιαίος φλοιός, το μέρος του εγκεφάλου που σχετίζεται με την κρίση, τον έλεγχο παρορμήσεων και τη λήψη αποφάσεων, συνεχίζει να ωριμάζει μέχρι τα μέσα της τρίτης δεκαετίας της ζωής.
Αντίθετα, το συναισθηματικό σύστημα (αμυγδαλή, σύστημα ανταμοιβής) ενεργοποιεί-ται έντονα ήδη από τα πρώτα εφηβικά χρόνια.
Με απλά λόγια,
τα συναισθήματα «τρέχουν» πιο γρήγορα από τη λογική.
Γι’ αυτό και βλέπουμε:
- Ένταση
- Απότομες μεταβολές διάθεσης
- Αντιδραστικότητα
- Ανάγκη για ρίσκο
- Υπερευαισθησία στην κριτική
Αυτό δεν είναι παθολογία.
Είναι αναπτυξιακή φάση.
Όταν οι γονείς ανησυχούν
Πολλοί γονείς αναζητούν βοήθεια όταν νιώθουν ότι:
- «Δεν με ακούει πια»
- «Δεν επικοινωνούμε όπως πριν»
- «Θυμώνει χωρίς λόγο»
- «Έχει αλλάξει εντελώς»
- «Φοβάμαι ότι τον/την χάνω»
Πίσω από αυτές τις φράσεις υπάρχει συνήθως φόβος απώλειας του δεσμού.
Όμως η εφηβεία δεν είναι ρήξη.
Είναι αναδιαπραγμάτευση της σχέσης.
Τι συμβαίνει στον εσωτερικό κόσμο του εφήβου;
Ο έφηβος προσπαθεί να απαντήσει στο βαθύ ερώτημα:
«Ποιος είμαι, πέρα από τους γονείς μου;»
Για να το πετύχει χρειάζεται:
- Να αμφισβητήσει
- Να διαφοροποιηθεί
- Να δοκιμάσει όρια
- Να στραφεί περισσότερο στους συνομηλίκους
- Να απομακρυνθεί προσωρινά
Η απομάκρυνση δεν σημαίνει έλλειψη αγάπης.
Σημαίνει ανάγκη για ψυχολογικό χώρο.
Η σύγκρουση δεν σημαίνει αποτυχία γονιού.
Σημαίνει διαδικασία διαφοροποίησης.
Συστημικά, η οικογένεια καλείται να μετακινηθεί από τη φάση της εξάρτησης στη φάση της σταδιακής αυτονομίας. Και κάθε μετάβαση φέρνει αστάθεια πριν φέρει νέα ισορροπία.
Γιατί δημιουργούνται έντονα προβλήματα επικοινωνίας;
Στην εφηβεία αλλάζει η ισορροπία δυνάμεων μέσα στο σπίτι.
Ο έφηβος διεκδικεί:
- Ιδιωτικότητα
- Απόφαση
- Εμπιστοσύνη
- Ελευθερία
Ο γονιός ανησυχεί για:
- Ασφάλεια
- Όρια
- Παρέες
- Διαδίκτυο
- Σχολική πορεία
- Μέλλον
Έτσι συχνά δημιουργείται ένας κυκλικός μηχανισμός:
Απομάκρυνση → Άγχος γονιού → Έλεγχος/Πίεση → Αντίδραση εφήβου → Μεγαλύτερη απόσταση
Η ένταση δεν προέρχεται από έλλειψη αγάπης.
Προέρχεται από φόβο και από τις δύο πλευρές.
Πότε η εφηβεία ξεπερνά το «φυσιολογικό»;
Η εφηβεία έχει φυσιολογικές δυσκολίες.
Ωστόσο χρειάζεται αξιολόγηση όταν παρατηρούνται:
- Παρατεταμένη θλίψη ή έντονο άγχος
- Σοβαρή κοινωνική απόσυρση
- Αυτοτραυματισμοί
- Ριψοκίνδυνες συμπεριφορές
- Επιθετικότητα που κλιμακώνεται
- Σημαντική πτώση λειτουργικότητας
- Διακοπή σχολικής φοίτησης
- Αίσθηση πλήρους ρήξης στη σχέση
Η παρέμβαση δεν στοχεύει στο να «διορθώσει» το παιδί.
Στοχεύει:
- Στην ενίσχυση του δεσμού
- Στην αποκατάσταση της επικοινωνίας
- Στη ρύθμιση της οικογενειακής έντασης
- Στην ενδυνάμωση της γονεϊκής παρουσίας
Ο ρόλος του γονιού αλλάζει
Στην παιδική ηλικία ο γονιός καθοδηγεί.
Στην εφηβεία ο γονιός γίνεται σταθερό σημείο αναφοράς.
Σταθερότητα σημαίνει:
- Όρια χωρίς ταπείνωση
- Σαφήνεια χωρίς απειλή
- Διαθεσιμότητα χωρίς υπερβολικό έλεγχο
- Αντοχή στη διαφωνία
- Ρύθμιση της δικής μου έντασης πριν προσπαθήσω να ρυθμίσω του παιδιού
Ο έφηβος δεν χρειάζεται τέλειους γονείς.
Χρειάζεται γονείς ρυθμισμένους.
Χρειάζεται να ξέρει ότι μπορεί να απομακρυνθεί χωρίς να χάσει το σημείο επιστροφής.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι:
«Πώς θα τον ελέγξω;»
Είναι:
«Όταν χρειαστεί να επιστρέψει, θα υπάρχει γέφυρα;»
Συχνές Ερωτήσεις Γονέων για την Εφηβεία
Είναι φυσιολογικό να μην θέλει να μιλάει;
Ναι. Η ανάγκη ιδιωτικότητας είναι βασικό αναπτυξιακό χαρακτηριστικό. Το ζητούμενο δεν είναι να μιλάει συνεχώς, αλλά να γνωρίζει ότι υπάρχει διαθέσιμος χώρος όταν θελήσει.
Πώς βάζω όρια χωρίς να χαλάει η σχέση;
Με σαφήνεια, συνέπεια και ήρεμο τόνο. Το όριο δεν χρειάζεται φωνή για να είναι ισχυρό.
Πότε πρέπει να απευθυνθώ σε ψυχολόγο;
Όταν η ένταση γίνεται χρόνια, η επικοινωνία διακόπτεται πλήρως ή εμφανίζονται συμπτώματα που επηρεάζουν τη λειτουργικότητα του εφήβου.
Είναι λάθος που συγκρουόμαστε συχνά;
Όχι απαραίτητα. Η σύγκρουση μπορεί να είναι μέρος της διαδικασίας ωρίμανσης, αρκεί να διατηρείται η σχέση και να μην γίνεται προσβολή ή ταπείνωση.
Ένα προσωπικό μήνυμα
Όταν κάθομαι απέναντι από έναν γονιό εφήβου, πολύ συχνά πίσω από τα παράπονα, τον θυμό ή την απογοήτευση ακούω κάτι πιο βαθύ. Μια φράση που συνήθως δεν λέγεται αμέσως, αλλά υπάρχει εκεί:
«Μήπως τον/την χάνω;»
Βλέπω γονείς που αγαπούν βαθιά, αλλά νιώθουν μπερδεμένοι.
Που προσπαθούν να βάλουν όρια και φοβούνται μήπως απομακρύνουν.
Που ανησυχούν όταν το παιδί κλείνει την πόρτα του δωματίου και αναρωτιούνται αν αυτή η πόρτα κλείνει και στη σχέση.
Και ταυτόχρονα βλέπω εφήβους που παλεύουν να βρουν τον εαυτό τους.
Που χρειάζονται χώρο, αλλά δεν θέλουν να χάσουν το σημείο αναφοράς τους.
Που δοκιμάζουν όρια όχι γιατί δεν αγαπούν, αλλά γιατί προσπαθούν να σταθούν μόνοι τους.
Η εφηβεία είναι μια περίοδος που αλλάζει και τους δύο.
Το παιδί μεγαλώνει.
Ο γονιός καλείται να αλλάξει τρόπο σύνδεσης.
Η σχέση δεν τελειώνει, ωριμάζει.
Και αυτή η ωρίμανση περνά μέσα από δοκιμές.
Δεν πιστεύω στους τέλειους γονείς.
Πιστεύω στους γονείς που προσπαθούν να κατανοήσουν.
Που μπορούν να πουν «δυσκολεύομαι», αλλά δεν αποσύρονται.
Που αναζητούν βοήθεια όχι επειδή απέτυχαν, αλλά επειδή θέλουν να προστατεύσουν τη σχέση.
Αν βρίσκεστε σε αυτή τη φάση και νιώθετε ότι κάτι αλλάζει, ότι η επικοινωνία δυσκολεύει ή ότι η απόσταση μεγαλώνει, δεν είστε μόνοι.
Η εφηβεία είναι ένα πέρασμα
και κάθε πέρασμα χρειάζεται σταθερότητα, υποστήριξη και έναν ασφαλή χώρο για να κατανοηθεί.
Και αυτόν τον χώρο μπορείτε να τον δημιουργήσετε.
Κατερίνα Καρυπίδου
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια – Θεραπεία Ζεύγους
